Kokain Burna Nasıl Zarar Verir? Septum Delinmesi ve Tedavide Neler Yapılabilir?

Muayenemde burun içinde geçmeyen kabuklanma, sık burun kanaması ya da nefes alırken ıslık sesi yakınmasıyla gelen hastaların bir kısmında, sorunun kaynağı geçmişte veya hâlâ süren kokain kullanımıdır. Bu konuyu konuşmak çoğu hasta için kolay değildir. Benim amacım yargılamak değil, burunda neler olduğunu anlamak ve hastaya en iyi şekilde yardım etmektir.

Bu yazıda Kulak Burun Boğaz uzmanı olarak, kokainin burna nasıl zarar verdiğini, hangi belirtilerin önemli olduğunu ve tedavide araştırmaların neyi desteklediğini özetliyorum.

1. Kokain Burna Nasıl Zarar Verir?

Kokain, burun içindeki küçük damarları güçlü biçimde daraltır. Kanı azalan burun mukozası ve onun altındaki septum kıkırdağı yeterince oksijen alamaz; tekrarlayan kullanımda bu doku zamanla ölebilir ve septumda delik (perforasyon) oluşabilir.

Bu süreç adım adım şöyle gelişir:

• Damar daralması: Kokain, sinir uçlarında adrenalin benzeri maddelerin geri alımını engeller. Sonuç, burun mukozasındaki kılcal damarlarda güçlü bir daralmadır.
• Kansız kalan doku: Damar daralınca bölgeye gelen kan azalır; mukozada iskemi, yani oksijensiz kalma tablosu ortaya çıkar.
• Kıkırdağın hassasiyeti: Septum kıkırdağının kendine ait damarları yoktur; beslenmesini üzerini örten ince zar tabakasından alır. Bu zarın dolaşımı bozulunca kıkırdak çabuk etkilenir ve ölebilir.
• Tekrarlayan hasar: Kullanım sürdükçe doku iyileşmeye fırsat bulamadan yeniden kansız kalır ve hasar derinleşir.

Damar daralmasına ek olarak, tozun burun içine verdiği mekanik zarar, burnu temizleyen tüycüklerin işlevini kaybetmesi ve bu zemine eklenen bakteriyel enfeksiyonlar da yıkımı hızlandırır.

2. Neden Her Kullanan Kişide Delik Oluşmuyor?

Kokain kullanan herkeste septum delinmez. Düzenli kokain kullanan 104 kişinin iki yıl izlendiği bir çalışmada, yaklaşık her 10 kişiden birinde (yüzde 10,5) septum delinmesi saptanmıştır; bu hastaların yaklaşık dörtte birinde hasar kıkırdağın ötesine, kemik bölüme de uzanmıştır. Hafif yakınması olan pek çok kişi doktora başvurmadığı için gerçek oranın bundan yüksek olabileceği düşünülmektedir. Delinmenin herkeste görülmemesi, damar daralması dışında başka etkenlerin de rol oynadığını düşündürür.

3. Hasar Burnun Hangi Bölgelerine Yayılabilir?

Hasar neredeyse her zaman burun orta duvarından (septum) başlar. Kullanım sürdükçe bazı hastalarda zamanla burnun tabanına, yan duvarlarına ve sinüslere ilerleyebilir.

Kokaine bağlı yaygın burun hasarı tanısı almış hastaları inceleyen bir sistematik derlemede, etkilenen bölgeler şu sıklıklarda bulunmuştur:

Bu oranlar kokain kullanan herkese değil, ciddi hasar nedeniyle tanı almış hastalara aittir. Yine de hasarın neredeyse her zaman septumdan başladığını ve kullanım sürdükçe ilerleyebildiğini gösterir.

Septum desteğini kaybeden burnun sırtı çökebilir; buna eyer burun denir. Bu değişiklikler hem nefes almayı hem de yüzün görünümünü kalıcı olarak etkileyebilir. Bu yüzden erken fark etmek ve kullanımı bırakmak çok önemlidir.

4. Kokain Burunda Hangi Belirtileri Yapar? Ne Zaman KBB Uzmanına Gitmeli?

En sık belirtiler burun tıkanıklığı, burun içinde kabuklanma ve tekrarlayan burun kanamasıdır. Septumda delik oluştuğunda nefes alırken ıslık sesi duyulabilir ve koku alma duyusu azalabilir. Kokainin uyuşturucu (lokal anestezik) etkisi nedeniyle erken dönemdeki hasar uzun süre fark edilmeyebilir.

Muayenede sık duyduğum yakınmalar şunlardır:

• Geçmeyen burun tıkanıklığı ve sürekli burun akıntısı
• Burun içinde kalın, sık tekrarlayan kabuklar; bazen kötü koku
• Kolay ve tekrarlayan burun kanaması
• Nefes alıp verirken burundan gelen ıslık sesi (septumda delik belirtisi olabilir)
• Koku alma duyusunda azalma; septum deliği büyüdükçe koku kaybı da artabilir
• Burun içinde ağrı ya da hassasiyet

Beklemeden muayene olmanız gereken durumlar

Aşağıdaki belirtiler hasarın septumun ötesine yayılmış olabileceğini gösterir. Bunlardan biri varsa vakit kaybetmeden bir KBB uzmanına, gözle ilgili veya nörolojik belirtilerde acil servise başvurun:

• Burun sırtında çökme veya şekil değişikliği
• Su içerken sıvının burundan gelmesi, konuşurken genizden ses (damakta açıklık belirtisi olabilir)
• Gözün çevresinde şişlik, görme bulanıklığı veya çift görme
• Şiddetli baş ağrısı, yüksek ateş ya da bilinç değişikliği

Bu belirtiler yoksa da burun içinde geçmeyen kabuklanma ve kanama bir KBB muayenesinde değerlendirilmelidir. Burun tıkanıklığının diğer nedenleri için burun tıkanıklığı sayfasına, burun spreylerinin uzun süreli kullanımının yol açtığı sorunlar için burun spreyi bağımlılığı yazısına bakabilirsiniz.

5. Tedavide Neler Yapılabilir?

Tedavi üç basamakta düşünülür: burun bakımı ve yakınmaların kontrolü, gerektiğinde protez (buton veya damak plağı) ve uygun hastalarda cerrahi onarım. Hangisinin uygun olduğu deliğin büyüklüğüne, dokunun beslenme durumuna ve en önemlisi kokainin bırakılıp bırakılmadığına bağlıdır.

Ameliyatsız tedavi ve protezler

• Burun bakımı: Düzenli burun yıkama, kabukların muayenede temizlenmesi ve gerekirse kültür sonucuna göre enfeksiyon tedavisi ilk basamaktır. Bu adımlar kabuklanmayı, kötü kokuyu ve kanamayı azaltır.
• Silikon septum butonu: Septumdaki deliği kapatan, yumuşak silikondan yapılmış küçük bir protezdir. Kullanımın sürdüğü ya da ameliyatın uygun olmadığı durumlarda ıslık sesi, kabuklanma ve kanama gibi yakınmaları hafifletebilir.
• Damak protezi (obtüratör): Hasar damağa ulaşıp ağız ile burun arasında açıklık oluştuysa, bu açıklığı kapatan bir damak plağı yutma ve konuşmayı düzeltebilir. Kalıcı onarıma kadar köprü görevi görür.

Cerrahi onarım

Septum ve burun cerrahisi hakkında genel bilgi için septoplasti ve burun cerrahisi sayfalarına bakabilirsiniz.

Ameliyattan önce ne kadar süre kokainsiz kalmak gerekir?

Onarım ameliyatının en önemli koşulu, kokainin tamamen ve kalıcı olarak bırakılmış olmasıdır. Yayınlarda genellikle ameliyattan önce en az 6 ila 12 ay, idrar testiyle doğrulanmış bir kullanmama süresi aranır; bazı onarım serilerinde birkaç yıl beklenmiştir.

• Kokainle ilişkisi olmayan septum deliklerinde cerrahi kapatma başarısı araştırmalarda yüzde 84 ile 91 arasında bildirilmiştir.
• Kokaine bağlı deliklerde ise burun içindeki dolaşım zayıfladığından başarı daha düşük olabilir. Bu grup için güvenilir bir başarı oranı vermek zordur.
• Kokain bırakıldıktan yıllar sonra yapılan burun ameliyatlarında bile, dokunun iyileşmeyip yeniden delindiği olgular bildirilmiştir.

Bu nedenle ameliyat kararı ve zamanlaması, muayenede dokunun durumu değerlendirilerek kişiye özel verilir. Hiçbir yöntem kesin başarı garantisi vermez; ama doğru zamanda ve doğru yöntemle yapılan onarım pek çok hastada nefes almayı ve yaşam kalitesini belirgin şekilde iyileştirebilir.

6. Kokaini Bırakınca Burun İyileşir mi?

Kısmen. Kokaini bırakmak, hasarın ilerlemesini durdurmanın en önemli ve tek kalıcı yoludur. Burun bakımıyla kabuklanma, kanama ve enfeksiyon gibi yakınmalar çoğu zaman azalır. Ancak oluşmuş doku kaybı kendiliğinden geri gelmez.

• Toparlanabilenler: Mukozadaki iltihap, kabuklanma ve kanama, kullanım bırakılıp düzenli bakım yapıldığında genellikle hafifler.
• Kalıcı olabilenler: Septum kıkırdağındaki delik kendiliğinden kapanmaz. Burun sırtındaki çökme ve damaktaki açıklık da kendiliğinden düzelmez. Koku alma kaybı, septum deliği büyükse kısmen kalıcı olabilir.
• Damarlardaki iz: Kokain bırakıldıktan yıllar sonra yapılan burun ameliyatlarında bile iyileşme sorunları bildirilmiştir. Bu yüzden burun cerrahisi planlanırken geçmişteki kullanımı hekiminize söylemeniz önemlidir.

7. Doktora Söylemekten Çekiniyorum: Muayenede Sizi Ne Bekler?

Bu çekince çok yaygın ve anlaşılır. Ama kokain kullanımını hekiminizle paylaşmak, doğru tanının ve doğru tedavinin ilk adımıdır. Muayenenin amacı sizi yargılamak değil, burnunuzda olanı anlamak ve size yardım etmektir.

Araştırmalar, madde kullanan kişilerin yargılanma korkusuyla doktora geç başvurduğunu ya da kullanımı söylemediğini gösteriyor. Almanya’da madde kullanım bozukluğu nedeniyle tedavi gören 119 kişiyle yapılan bir çalışmada, katılımcıların yaklaşık yarısı sağlık çalışanlarından çekindiği için kullanımını gizlediğini, üçte biri ise ihtiyaç duyduğu tıbbi bakımdan kaçındığını belirtmiştir. Burun hastalıkları kliniklerinde yapılan bir çalışmada da kokain kullanımının söylenmemesinin tanıyı geciktirdiği görülmüştür.

Kullanım bilinmediğinde ne olur?

• Burundaki hasar başka burun hastalıklarına benzeyebilir; hekim kullanımı bilmezse doğru tanıya ulaşmak gecikebilir.
• Kullanım sürerken yapılan bir burun ameliyatı başarısız olabilir ve hasarı artırabilir.

Muayenede nasıl bir yaklaşım beklemelisiniz?

Bırakmak için nereden destek alınabilir?

Bağımlılık bir irade zayıflığı değil, tedavi edilebilen bir sağlık sorunudur. Kokain bağımlılığı için onaylanmış bir ilaç bulunmasa da, araştırmalarda etkili olduğu gösterilmiş psikososyal tedaviler vardır:

• Kısa motivasyonel görüşmeler: Bir muayene sırasında yapılan kısa ve yargılamayan bir görüşmenin bile kokain kullanımını azaltmaya yardımcı olabildiği gösterilmiştir.
• Ödüllendirmeye dayalı davranışsal tedaviler ve toplum destekli yaklaşımlar: Uzman merkezlerde uygulanan bu programlar, kokainin bırakılmasında ve tedaviye devam etmede en güçlü kanıta sahip yöntemler arasındadır.
• Uzman destek: Türkiye’de devlet hastanelerindeki AMATEM (Alkol ve Madde Bağımlılığı Tedavi Merkezi) birimlerine başvurabilir ya da ALO 191 danışma hattını arayabilirsiniz. Aile hekiminiz de sizi doğru birime yönlendirebilir.

Burnunuzun tedavisi ile bırakma süreci birlikte yürür: kullanımı bırakmak hasarın ilerlemesini durdurur ve gerekirse onarım ameliyatını mümkün kılar.

Sonuç: Ne Yapmalı?

Kokain burun içinde, çoğu zaman sessizce ilerleyen bir hasar yapabilir. Burnunuzda geçmeyen kabuklanma, kanama, ıslık sesi ya da şekil değişikliği fark ettiyseniz, bunu bir KBB uzmanıyla açıkça konuşmak ilk ve en önemli adımdır. Kullanımı bırakmak hem hasarın ilerlemesini durdurmak hem de gerekirse onarım için gereklidir; bu konuda tek başınıza kalmak zorunda değilsiniz. Burnunuzun durumunu değerlendirmek için KBB muayenesi önerilir.

Size özel bir değerlendirme için mutlaka bir KBB uzmanına danışın.

Kaynaklar

M. F. Armstrong, A. Shikani. “Nasal Septal Necrosis Mimicking Wegener’s Granulomatosis in a Cocaine Abuser.” ENT Journal, 75 (1996): 623-626. https://doi.org/10.1177/014556139607500913.

M. Trimarchi et al. “Cocaine-induced midline destructive lesions: clinical, radiographic, histopathologic, and serologic features and their differentiation from Wegener granulomatosis.” Medicine, 80 6 (2001): 391-404. https://doi.org/10.1097/00005792-200111000-00005.

R. Patel et al. “Nasal toxicity of cocaine: a hypercoagulable effect?” Journal of the National Medical Association, 92 1 (2000): 39-41.

M. Trimarchi, M. Bussi, R. Sinico, P. Meroni, U. Specks. “Cocaine-induced midline destructive lesions — an autoimmune disease?” Autoimmunity Reviews, 12 4 (2013): 496-500. https://doi.org/10.1016/j.autrev.2012.08.009.

M. Berman, D. Paran, O. Elkayam. “Cocaine-Induced Vasculitis.” Rambam Maimonides Medical Journal, 7 (2016). https://doi.org/10.5041/rmmj.10263.

N. Kumar. “Cocaine induced midline destructive lesions.” (2018). https://doi.org/10.15761/ohns.1000187.

D. García-Pérez et al. “Snorting the Brain Away: Cerebral Damage as an Extension of Cocaine-Induced Midline Destructive Lesions.” Journal of Neuropathology and Experimental Neurology (2020). https://doi.org/10.1093/jnen/nlaa097.

E. Doumanian, S. Mallya. “Cocaine-Induced Midline Destructive Lesions: Two Case Reports.” Oral Surgery, Oral Medicine, Oral Pathology, and Oral Radiology, 132 (2021). https://doi.org/10.1016/j.oooo.2021.04.035.

L. Nitro et al. “Distribution of cocaine-induced midline destructive lesions: systematic review and classification.” European Archives of Oto-Rhino-Laryngology, 279 (2022): 3257-3267. https://doi.org/10.1007/s00405-022-07290-1.

C. Gill et al. “Cocaine-induced granulomatosis with polyangiitis — an under-recognized condition.” Rheumatology Advances in Practice, 7 (2023). https://doi.org/10.1093/rap/rkad027.

A. Hadad, G. Hadad, L. Bassagaisteguy. “Destructive midline facial lesions secondary to cocaine use in the otolaryngology office (Rosario, Argentina).” SCT Proceedings in Interdisciplinary Insights and Innovations (2023). https://doi.org/10.56294/piii2023159.

J. Jeffers, S. S. Akella, A. Q. Tran, P. Setabutr. “Cocaine Orbitopathy Complicated by Orbital Wall Defects, Bilateral Naso-Orbital Fistulas, Phthisis, and Bilateral Vision Loss.” Ophthalmic Plastic and Reconstructive Surgery (2023). https://doi.org/10.1097/iop.0000000000002372.

A. Berbéri, E. Azar. “Oral Rehabilitation for a Patient with Cocaine-Induced Midline Destructive Lesions.” Case Reports in Otolaryngology (2024). https://doi.org/10.1155/2024/7109261.

“Hard Palate Perforation and Prosthetic Rehabilitation in Cocaine Abuser: A Case Report.” Annals of Case Reports (2025). https://doi.org/10.29011/2574-7754.102263.

R. A. Algazlan, T. Soares, T. Ross, C. Rennie. “Is routine cocaine testing justified in patients with septal perforation?” Rhinology (2025). https://doi.org/10.4193/rhin25.055.

S. Mobley, J. Boyd, F. C. Astor. “Repair of a Large Septal Perforation with a Radial Forearm Free Flap: Brief Report of a Case.” ENT Journal, 80 (2001): 512. https://doi.org/10.1177/014556130108000810.

B. Guyuron, P. Afrooz. “Correction of Cocaine-Related Nasal Defects.” Plastic and Reconstructive Surgery, 121 (2008): 1015-1023. https://doi.org/10.1097/01.prs.0000299464.02430.78.

L. Døsen, R. Haye. “Endonasal Surgery after Cocaine Abuse: Safe at Any Interval?” Case Reports in Otolaryngology (2012). https://doi.org/10.1155/2012/823470.

M. Trimarchi, V. Sykopetrites, M. Bussi. “Management of a cocaine-induced palatal perforation with a nasal septal button.” Ear, Nose & Throat Journal, 95 1 (2016): E36-38. https://doi.org/10.1177/014556131609500108.

C. Pereira et al. “Nasoseptal Perforation: from Etiology to Treatment.” Current Allergy and Asthma Reports, 18 (2018): 1-12. https://doi.org/10.1007/s11882-018-0754-1.

D. Conrad, H. Zhang, D. Côté. “Acellular Human Dermal Allograft as a Graft for Nasal Septal Perforation Reconstruction.” Plastic and Reconstructive Surgery, 141 (2018): 1517-1524. https://doi.org/10.1097/prs.0000000000004410.

E. Sapmaz, Y. Toplu, B. T. Somuk. “A new classification for septal perforation and effects of treatment methods on quality of life.” Brazilian Journal of Otorhinolaryngology, 85 (2019): 716-723. https://doi.org/10.1016/j.bjorl.2018.06.003.

W.-T. Wang et al. “Septal Perforation Repair Using Bilateral Rotational Flaps With Interposed Mastoid Periosteal Graft.” The Laryngoscope, 131 (2021). https://doi.org/10.1002/lary.29347.

J. Barrientos, G. Corchero, F. Soler. “Surgical treatment of cocaine-induced palatal perforations: Report of three cases and literature review.” Journal of Clinical and Experimental Dentistry, 13 (2021): e201-e206. https://doi.org/10.4317/jced.57730.

S. Kuzu, Ç. Günebakan. “Nasal Septal Perforation: Experience of Management.” Bengal Journal of Otolaryngology and Head Neck Surgery (2021). https://doi.org/10.47210/bjohns.2020.v28i3.296.

J. M. Fermin et al. “Surgical repair of nasal septal perforations: A systematic review and meta-analysis.” International Forum of Allergy & Rhinology, 12 (2022): 1104-1119. https://doi.org/10.1002/alr.22965.

M. H. Cheung et al. “Surgical repair of large nasal septal perforation: a systematic review and meta-analysis.” European Archives of Oto-Rhino-Laryngology (2025). https://doi.org/10.1007/s00405-025-09913-9.

E. Lupi et al. “Surgical Management of Oro-Nasal Communication in Cocaine-Induced Lesions: Temporalis Muscle Flap with Le Fort I Osteotomy.” Journal of Clinical Medicine, 14 (2025). https://doi.org/10.3390/jcm14062033.

B. Rotenberg et al. “How I Do It: The Role of Nasal Filler in Managing Cocaine-Induced Saddle Nose Deformity.” The American Journal of Cosmetic Surgery, 43 (2025): 298-302. https://doi.org/10.1177/07488068251397587.

M. Vergara, J. Cordero-Escalona, V. Veloso-Casado. “Cocaine-induced oronasal communication of the midline of the palate: A case report.” Medwave, 25 1 (2025): e3012. https://doi.org/10.5867/medwave.2025.01.3012.

R. L. Walton, N. Gherlone, J. Bai. “Microsurgical Repair of Large Nasal Septal Defects.” Annals of Plastic Surgery, 94 (2025): 320-324. https://doi.org/10.1097/sap.0000000000004218.

S. Higgins et al. “A behavioral approach to achieving initial cocaine abstinence.” The American Journal of Psychiatry, 148 9 (1991): 1218-1224. https://doi.org/10.1176/ajp.148.9.1218.

J. A. Bernstein et al. “Brief motivational intervention at a clinic visit reduces cocaine and heroin use.” Drug and Alcohol Dependence, 77 1 (2005): 49-59. https://doi.org/10.1016/j.drugalcdep.2004.07.006.

J. Livingston, T. Milne, M.-L. Fang, E. Amari. “The effectiveness of interventions for reducing stigma related to substance use disorders: a systematic review.” Addiction, 107 (2012): 39-50. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2011.03601.x.

F. De Crescenzo et al. “Comparative efficacy and acceptability of psychosocial interventions for individuals with cocaine and amphetamine addiction: A systematic review and network meta-analysis.” PLoS Medicine, 15 (2018). https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1002715.

L. Caulley, A. Takhar, F. Bast, P. Surda, C. Hopkins. “Non-disclosure of cocaine use in the rhinology practice: A retrospective study of 27 patients.” Clinical Otolaryngology, 45 (2020). https://doi.org/10.1111/coa.13535.

V. Earnshaw. “Stigma and substance use disorders: A clinical, research, and advocacy agenda.” The American Psychologist, 75 (2020): 1300-1311. https://doi.org/10.1037/amp0000744.

E. Schwartz et al. “Cocaine Use Disorder (CUD): Current Clinical Perspectives.” Substance Abuse and Rehabilitation, 13 (2022): 25-46. https://doi.org/10.2147/sar.s337338.

A. Sibley, D. Colston, V. F. Go. “Interventions to Reduce Self-Stigma in People Who Use Drugs: A Systematic Review.” Journal of Substance Use and Addiction Treatment, 159 (2024): 209284. https://doi.org/10.1016/j.josat.2023.209284.

E. Magnan et al. “Stigma Against Patients With Substance Use Disorders Among Health Care Professionals and Trainees and Stigma-Reducing Interventions: A Systematic Review.” Academic Medicine, 99 (2024): 221-231. https://doi.org/10.1097/acm.0000000000005467.

S. Maahs et al. “Patient perspectives on current and potential therapies and clinical trial approaches for cocaine use disorder.” Frontiers in Psychiatry, 15 (2024). https://doi.org/10.3389/fpsyt.2024.1230699.

S. Minozzi, R. Saulle, L. Amato, F. Traccis, R. Agabio. “Psychosocial interventions for stimulant use disorder.” Cochrane Database of Systematic Reviews, 2 (2024): CD011866. https://doi.org/10.1002/14651858.cd011866.pub3.

C. Pinzón-Gómez, J. P. Langlade, C. Gantiva. “Systematic review of cognitive and behavioral strategies used in effective harm reduction interventions for people who use cocaine.” Journal of Addictive Diseases, 43 (2024): 107-120. https://doi.org/10.1080/10550887.2024.2327762.

M. Luderer et al. “Stigma from healthcare professionals and care-limiting behaviors in individuals with substance use disorders: a mixed-methods study.” The Lancet Regional Health – Europe, 63 (2026). https://doi.org/10.1016/j.lanepe.2025.101587.

C. Cioffi et al. “A Scoping Review of Implementation Strategies to Reduce Stigma toward People who Use Substances in Healthcare Settings.” Journal of Substance Use and Addiction Treatment (2026). https://doi.org/10.1016/j.josat.2026.210005.

M. Trimarchi et al. “Sinonasal Osteocartilaginous Necrosis in Cocaine Abusers: Experience in 25 Patients.” American Journal of Rhinology, 17 (2003): 33-43. https://doi.org/10.1177/194589240301700107.

L. Di Rienzo Businco et al. “Psychological aspects and treatment of patients with nasal septal perforation due to cocaine inhalation.” Acta Otorhinolaryngologica Italica, 28 5 (2008): 247-251.

M. Trimarchi, G. Bertazzoni, M. Bussi. “Cocaine induced midline destructive lesions.” Rhinology, 52 2 (2014): 104-111. https://doi.org/10.4193/rhin13.112.

M. Di Cosola et al. “Cocaine-Induced Midline Destructive Lesions (CIMDL): A Real Challenge in Diagnosis.” International Journal of Environmental Research and Public Health, 18 (2021). https://doi.org/10.3390/ijerph18157831.

M. Morsy, M. Stavrakas. “Cocaine Abuse (Cocaine-Induced Midline Destructive Lesions — CIMDL).” Rhinology and Anterior Skull Base Surgery (2021). https://doi.org/10.1007/978-3-030-66865-5_65.

B. A. Edo et al. “When recreation turns risky: the multifaceted negative impact of cocaine-induced nasal septal perforations.” European Archives of Oto-Rhino-Laryngology (2025). https://doi.org/10.1007/s00405-025-09883-y.

B. A. Edo et al. “Negative impact of nasal septal perforation on quality of life: insights from 153 patients in a Spanish study.” Acta Otorrinolaringológica Española (2026). https://doi.org/10.1016/j.otoeng.2026.512370.

K. Yuen-Ato et al. “Nasal septal perforation has a negative impact on olfactory and trigeminal function.” Rhinology (2026). https://doi.org/10.4193/rhin25.285.